{"id":48,"date":"2015-06-18T11:47:27","date_gmt":"2015-06-18T08:47:27","guid":{"rendered":"http:\/\/kosmosmacerasi.com\/v1\/?p=48"},"modified":"2015-06-18T13:17:23","modified_gmt":"2015-06-18T10:17:23","slug":"kuantum-dunyasinda-simetri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kosmosmacerasi.com\/v1\/2015\/06\/kuantum-dunyasinda-simetri\/","title":{"rendered":"KUANTUM D\u00dcNYASINDA S\u0130METR\u0130"},"content":{"rendered":"

\u00a0<\/strong><\/p>\n

\"1660443_1531393343801202_8184397120205631811_n\"<\/a>Do\u011fadaki varl\u0131klar\u0131n g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri ard\u0131nda yatan ortak \u00f6zelli\u011fi tek kelime ile ifade etmek gerekirse bu \u00f6zelli\u011fe Simetri veya Harmoni demek yerinde olur san\u0131r\u0131m. E\u011fer bir nesne veya olgu (fenomen), kendisine uygulanan bir veya birka\u00e7 d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm sonucunda tekrar eski haline d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcyorsa o nesne veya fenomen simetriktir.<\/p>\n

Simetri ya a\u00e7\u0131kt\u0131r, kolayca alg\u0131lanabilir veya gizli, \u00f6rt\u00fcl\u00fcd\u00fcr. A\u00e7\u0131k simetriye \u00f6rnek kar kristalleridir. Genelde 6 u\u00e7lu olan kar kristallerinde 60 derecelik \u00e7evirme simetrisi vard\u0131r. Yani her 60 derecelik \u00e7evirmeden sonra kristal gene eski halinde g\u00f6z\u00fck\u00fcr. Kar kristallerinde herkes\u00e7e be\u011fenilen estetik bir yap\u0131 oldu\u011fu ku\u015fkusuzdur.<\/p>\n

Resimde g\u00f6r\u00fclen kar kristallerinin bir fraktal oldu\u011funu ve kendi \u00fczerine d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcml\u00fc olarak olu\u015ftu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz. Ayr\u0131ca insan taraf\u0131ndan de\u011fil, do\u011fa taraf\u0131ndan a\u00e7\u0131klanamaz bir simetri i\u00e7inde yarat\u0131lan ve s\u00fcratle erimelerine ra\u011fmen her g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde bizi hayran b\u0131rakan bu kar kristalleri simetri ile g\u00fczellik aras\u0131ndaki ba\u011f\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a ortaya koymaktad\u0131rlar.<\/p>\n

\"10346518_1531393417134528_2350862219371332949_n\"<\/a>Do\u011fadaki a\u00e7\u0131k ve gizli simetri:<\/p>\n

Do\u011fada hem a\u00e7\u0131k hem de gizli simetri vard\u0131r. \u00d6rne\u011fin hem ses hem de \u0131\u015f\u0131k dalgalarla yay\u0131l\u0131r. Kendini her periyodun sonunda tekrarlayan dalgalar simetrik bir yap\u0131 i\u00e7erirler. Bu simetrik yap\u0131y\u0131 mod\u00fcle etti\u011fimizde (kendi arzumuza g\u00f6re \u015fekillendirdi\u011fimizde) ses dalgalar\u0131ndan s\u00f6z ve m\u00fczik \u00fcretiyoruz.<\/p>\n

Ortaya \u00e7\u0131kan sesler g\u00fczel veya \u00e7irkin olabilir, ancak her \u00e7\u0131kan sesin geri plan\u0131nda gizli ve matematiksel bir simetri vard\u0131r. M\u00fczikteki estetik duygusunu olu\u015fturan melodideki harmonidir. Akusti\u011fin temelini kuran Pythagoras\u2019a g\u00f6re m\u00fczik, matemati\u011fin bir par\u00e7as\u0131 idi. Pythagoras bir telin uzunlu\u011fu ile sesin y\u00fcksekli\u011fi aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi matematiksel olarak saptam\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

Platon (Eflatun) ve Konfi\u00e7yus m\u00fczi\u011fe ahlak\u0131n par\u00e7as\u0131 olarak bakt\u0131lar. Eflatuna g\u00f6re g\u00f6ksel (ilahi) uyum m\u00fczikte yank\u0131lan\u0131r, ritim ve melodi g\u00f6k cisimlerinin devinimlerini taklit eder. Yani m\u00fczikteki ritim (kendini tekrarlayan tempo) melodinin alt\u0131nda duran simetrik yap\u0131 olup g\u00f6k cisimlerinde de aynen g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n

Gezegenler g\u00fcne\u015fin etraf\u0131nda periyodik y\u00f6r\u00fcngelerde dolan\u0131rlar. \u00d6rne\u011fin d\u00fcnyam\u0131z eliptik bir y\u00f6r\u00fcngeye sahip oldu\u011fundan y\u00f6r\u00fcnge boyunca h\u0131z\u0131 de\u011fi\u015fkendir. G\u00fcne\u015fe yak\u0131nken daha h\u0131zl\u0131 uzakken daha yava\u015f hareket eder. Bunun nedeni ise \u201cdairesel simetri\u201d olup bilimdeki tan\u0131m\u0131 \u201ca\u00e7\u0131sal momentumun korunum kanunu\u201d \u015feklindedir.<\/p>\n

Bize a\u015fik\u00e2r olmayan, gizli simetri a\u00e7\u0131sal momentum denilen bir fiziksel b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn sabit kalmas\u0131 yani her an kendini tekrarlamas\u0131d\u0131r. Bunu en a\u00e7\u0131k olarak buz pateni yapan dans\u00e7\u0131lar\u0131n d\u00f6nme hareketinde g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Kollar\u0131n\u0131 yana do\u011fru a\u00e7\u0131p d\u00f6nd\u00fcklerinde yava\u015f, kapatarak d\u00f6nd\u00fcklerinde ise h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde d\u00f6nerler.<\/p>\n

D\u00f6nme hareketindeki bu gizli simetriyi ilk g\u00f6r\u00fcp ya\u015fam\u0131na uygulayan Mevlana Celaleddin Rumi\u2019dir. T\u00fcrkistan\u0131n Belh \u015fehrinde do\u011fup (1207-1273) Konya\u2019ya g\u00f6\u00e7 etmi\u015f olan Mevlana hem \u015fiir s\u00f6yl\u00fcyor hem de d\u00f6nerek dans ediyordu. Sema denilen bu d\u00f6n\u00fc\u015fte Mevlana ilahi simetriyi yans\u0131tarak, t\u00fcm evrende en temel hareketin d\u00f6nme hareketi oldu\u011funu sezgisel olarak g\u00f6stermi\u015ftir.<\/p>\n

Kuantum D\u00fczeyde Simetri:<\/p>\n

Nitekim atomlarda da merkezde bir \u00e7ekirdek ve etraf\u0131nda d\u00f6nen elektronlar vard\u0131r. Elektronlar\u0131n ve dolay\u0131s\u0131yla her maddesel par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n hem dalga hem de par\u00e7ac\u0131k \u00f6zelliklerine sahip olmas\u0131 kar\u015f\u0131m\u0131za yine gizli dalgasal simetriyi \u00e7\u0131karmaktad\u0131r.<\/p>\n

I\u015f\u0131k ve \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n her rengi ayr\u0131 bir dalga boyu ile titre\u015fen dalgalardan ibarettir. Resim yapan ressam veya renkli camlarla g\u00fczel bir g\u00f6r\u00fcnt\u00fc ortaya \u00e7\u0131karan vitray ustas\u0131 fark\u0131na bile varmadan bu gizli simetriden yararlanmaktad\u0131r. Belki de gizli simetri bizde bulunan \u00f6zel bir yetenektir ve estetik denilen soyut kavram\u0131n en temel \u00f6\u011fesidir.<\/p>\n

Sanat\u00e7\u0131 asimetrik bir yap\u0131t olu\u015ftursa bile arka planda simetrik temel, varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 hep devam ettirmektedir. Resimde \u201crenk harmonisi var\u201d dedi\u011fimizde veya \u201cbu m\u00fczik par\u00e7as\u0131nda g\u00fczel bir harmoni var\u201d dedi\u011fimizde, herhalde bu gizli simetriyi dile getiriyoruz.<\/p>\n

Her sanat eserinde gizli simetri \u00fczerine kurulu bir yap\u0131 vard\u0131r. Bu yap\u0131 simetrik olmasa bile simetriden sezgisel olarak yararlan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Yararlanma ne derece fazla ise sanat eseri o derece fazla estetikten pay\u0131n\u0131 alm\u0131\u015f say\u0131l\u0131r. \u015eu halde sezgisel olarak olu\u015fturulan sanat eseri ne derece sanat\u00e7\u0131n\u0131n mal\u0131 olarak g\u00f6r\u00fclebilir?<\/p>\n

B\u00fcy\u00fck sanat eserlerinde hep Tanr\u0131 a\u015fk\u0131 \u00f6n plana \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. \u0130lahi a\u015fk insana ayr\u0131 bir \u015fevk, ayr\u0131 bir kuvvet ve yaratma g\u00fcc\u00fc verir. Bir ba\u015fka deyi\u015fle ilahi a\u015fk artt\u0131\u011f\u0131nda benlik yok olup sanat\u00e7\u0131 bir emanet\u00e7i durumuna ge\u00e7er. Tanr\u0131dan al\u0131p sanat\u0131na yans\u0131t\u0131r.<\/p>\n

\"10952253_1531393437134526_2557976341855427840_n\"<\/a>M\u00fczikte \u00f6zellikle do\u011fa\u00e7lama denilen t\u00fcr m\u00fczikte ayn\u0131 olgu belirir. Mesela Taksim denilen t\u00fcrde bir makamdan ba\u015flar ve epey gezindikten sonra bir makamda sona erer. Aradaki do\u011fa\u00e7lamada sanat\u00e7\u0131 her seferinde farkl\u0131 bir m\u00fczikal gezintiye \u00e7\u0131kar. \u0130\u015fte bu gezintide \u201ck\u00fclli irade\u201dnin pay\u0131 b\u00fcy\u00fckt\u00fcr.<\/p>\n

Her makam ayr\u0131 bir simetri i\u00e7erir, ayr\u0131 bir duygu yans\u0131t\u0131r. Bu simetri \u00fczerine kurulan m\u00fczik simetriden ba\u011f\u0131ms\u0131z de\u011fil onunla yo\u011frulup tam bir b\u00fct\u00fcnl\u00fck arz eder. T\u00fcrk m\u00fczi\u011finde Makam ve Melodi girift bir \u015fekilde birbirinin i\u00e7ine ge\u00e7mi\u015f durumdad\u0131r; oysaki bat\u0131 m\u00fczi\u011finde ritim ile melodiyi ay\u0131rt etmek \u00e7ok kolayd\u0131r.<\/p>\n

Bat\u0131 m\u00fczi\u011fi indirgeyici Do\u011fu m\u00fczi\u011fi b\u00fct\u00fcnsel (globald\u0131r). Ayr\u0131ca bat\u0131 m\u00fczi\u011findeki Oktav sistemi sesleri sekiz notaya ay\u0131rarak tam ve yar\u0131m seslerle m\u00fczi\u011fi s\u0131n\u0131rland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Do\u011fu m\u00fczi\u011finde ise ayr\u0131ca \u00e7eyrek sesler vard\u0131r. Do\u011fu m\u00fczi\u011finde simetri daha gizli bat\u0131 m\u00fczi\u011finde ise daha belirgindir. Klasik bat\u0131 m\u00fczi\u011finin bu kadar fazla hayran\u0131n\u0131n bulunmas\u0131 belki de simetrinin daha kolay alg\u0131lan\u0131p g\u00fczelli\u011fine var\u0131lmas\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc olabilir.<\/p>\n

Gizli simetrinin bulundu\u011fu bir di\u011fer sanat dal\u0131 \u015fiir\u2019dir. Gerek aruz vezninde gerekse hece vezninde kendini tekrarlayan bir yap\u0131 vard\u0131r. Bu t\u00fcr bir simetrik altyap\u0131 hem \u015fiire g\u00fczellik katar hem de m\u00fczikal bir hava getirir. S\u00f6z\u00fcn hem anlam itibar\u0131yla hem de melodik olarak y\u00fccele\u015fti\u011fi tek sanat dal\u0131d\u0131r, \u015fiir.<\/p>\n

G\u00fcn\u00fcm\u00fczde her t\u00fcrl\u00fc simetriden ka\u00e7\u0131n\u0131lmakta ve asimetrik sanat moda haline gelmi\u015f durumdad\u0131r. Modern \u015fiirde ne vezin ne de kafiye bulunmaktad\u0131r. Benzer \u015fekilde resimde \u201cnon-fig\u00fcratif\u201d (\u015fekilsiz) ak\u0131m tercih edilmektedir. Heykelde bile soyut heykel t\u00fcrleri anlaml\u0131 heykellerin yerini almaktad\u0131r. Ancak yine de hepsinde gizli bir simetri bulundu\u011fu kan\u0131s\u0131nday\u0131m. Estetik olan ve g\u00fczel eser olarak de\u011ferlendirdiklerimiz de zaten bu t\u00fcrden gizli simetri ta\u015f\u0131yanlard\u0131r.<\/p>\n

Biraz da T\u00fcrk\u00e7e\u2019nin esteti\u011finden s\u00f6z etmek istiyorum. Bir s\u00f6z\u00fcn bir-iki harfini de\u011fi\u015ftirip kafiyeli bir deyim \u00fcretmek hem anlam zenginli\u011fi yarat\u0131r hem de kula\u011fa ho\u015f gelir. Bu t\u00fcr ifadeler T\u00fcrk\u00e7e\u2019 de \u00e7oktur ve \u201ctekrar simetrisi\u201d i\u00e7eren, kula\u011fa ho\u015f gelen, estetik deyimlerdir.<\/p>\n

\u00d6rnekler:<\/p>\n

A\u00e7\u0131k-sa\u00e7\u0131k, \u00e7oluk-\u00e7ocuk, k\u0131r\u0131k-\u00e7\u0131k\u0131k, tek-t\u00fck, sere-serpe, kar\u0131\u015f-kuru\u015f, yorgun-arg\u0131n, ak\u00e7a-pak\u00e7a, tak\u0131r-tukur, pe\u015f-pe\u015fe, ard-arda…vs.<\/p>\n

Bir de z\u0131t anlaml\u0131 s\u00f6zc\u00fckleri tekrarlayarak \u201cyans\u0131ma simetrisi\u201d denebilecek deyimlerle anlam zenginli\u011fi \u00fcretilir. \u00d6rnekler: Dosta-d\u00fc\u015fmana, er-ge\u00e7, giren-\u00e7\u0131kan, olur-olmaz, irili-ufakl\u0131, gide-gele, a\u015fa\u011f\u0131-yukar\u0131, bata-\u00e7\u0131ka, eninde-sonunda, ini\u015fli-\u00e7\u0131k\u0131\u015fl\u0131…vs.<\/p>\n

T\u00fcrk\u00e7e yans\u0131mal\u0131 s\u00f6zc\u00fcklerde de zengin bir da\u011farc\u0131\u011fa sahiptir. Yans\u0131mal\u0131 s\u00f6zc\u00fckler do\u011fadaki sesleri taklit eden, \u201cdo\u011faya simetrik\u201d s\u00f6zc\u00fcklerdir. \u00d6rnekler: \u00c7atlak, patlak, f\u0131\u015fk\u0131ran, \u00f6\u011f\u00fcren,…gibi tek s\u00f6zc\u00fckler veya, \u015e\u0131r\u0131l-\u015f\u0131r\u0131l, m\u0131r\u0131l-m\u0131r\u0131l, \u015fak\u0131r-\u015fak\u0131r, g\u00fcr\u00fcl-g\u00fcr\u00fcl, g\u00fcmb\u00fcr-g\u00fcmb\u00fcr.. \u015eeklinde tekrarl\u0131 terimlerdir.<\/p>\n

G\u00f6r\u00fcl\u00fcyor ki T\u00fcrk\u00e7e simetri zengini olduk\u00e7a estetik bir dildir. Bu simetri do\u011fadan kaynaklanan bir \u00f6z yap\u0131 olup T\u00fcrk\u00e7e\u2019nin \u00e7ok eski ve ayn\u0131 zamanda \u00e7ok do\u011fal bir dil oldu\u011funun i\u015faretidir. Pozitif bilimler, aynen T\u00fcrk\u00e7e gibi, do\u011fadan kaynaklanan ve do\u011fadaki simetrileri bulup \u00e7\u0131karmaya \u00e7al\u0131\u015fan disiplinlerdir. \u015eu halde T\u00fcrk\u00e7e\u2019 ye bilimsel ve estetik bir dil denilebilir.<\/p>\n

Sonu\u00e7 olarak diyebiliriz ki:\u00a0 Esteti\u011fin kriteri do\u011fadaki gizli veya a\u00e7\u0131k simetri ve harmoni yani, uyumdur.<\/p>\n

Do\u00e7.Dr. Haluk BERKMEN<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u00a0 Do\u011fadaki varl\u0131klar\u0131n g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri ard\u0131nda yatan ortak \u00f6zelli\u011fi tek kelime ile ifade etmek gerekirse bu \u00f6zelli\u011fe Simetri veya Harmoni demek yerinde olur san\u0131r\u0131m. E\u011fer bir nesne veya olgu (fenomen), kendisine uygulanan bir veya birka\u00e7 d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm sonucunda tekrar eski haline d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcyorsa o nesne veya fenomen simetriktir. Simetri ya a\u00e7\u0131kt\u0131r, kolayca alg\u0131lanabilir veya gizli, \u00f6rt\u00fcl\u00fcd\u00fcr. A\u00e7\u0131k simetriye …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":49,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[18],"tags":[],"class_list":["post-48","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-altin-oran"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kosmosmacerasi.com\/v1\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/48","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kosmosmacerasi.com\/v1\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kosmosmacerasi.com\/v1\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kosmosmacerasi.com\/v1\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kosmosmacerasi.com\/v1\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=48"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/kosmosmacerasi.com\/v1\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/48\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":54,"href":"https:\/\/kosmosmacerasi.com\/v1\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/48\/revisions\/54"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kosmosmacerasi.com\/v1\/wp-json\/wp\/v2\/media\/49"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kosmosmacerasi.com\/v1\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=48"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kosmosmacerasi.com\/v1\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=48"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kosmosmacerasi.com\/v1\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=48"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}